Višenamenski sportovi
Raspored sportskih oblasti Višenamenski sportovi
Triatlon
- 1. Uvodne preambule
- 2. Takmičenje
- 3. Plivanje
- 4. Vožnja bicikla
- 5. Trčanje
- 6. Pregled takmičenja
- 7. Format trke
- 8. Promene
- 9. Profil atletičara
- 10. Karakteristike triatlonca
Orijentiring
- 1. Uvodne preambule
- 2. Takmičenje
- 3. Pregled takmičenja
- 4. Element iznenađenja
- 5. Ostati na pravom putu
- 6. Profil takmičara
- 7. Karakteristike trkača
Moderni petoboj
- 1. Uvodne preambule
- 2. Takmičenje
- 3. Streljaštvo
- 4. Mačevanje
- 5. Plivanje
- 6. Jahanje
- 7. Trčanje
- 8. Pregled takmičenja
- 9. Kupovi i prvenstva
- 10. Profil atletičara
- 11. Karakteristike petobojca
Triatlon
Triatlon je takmičenje koje se sastoji od tri sporta koji zahtevaju veliku izdržljivost: plivanja, vožnje bicikla i trčanja. Nastao je 1974. godine među američkim vojnicima stacioniranim na Havajima, a inspiracija za njega bile su vežbe koje su primenjivane u obuci spasilaca. Najvažnije međunarodno takmičenje, koje se održava od 1978, jeste havajski Ironman („gvozdeni čovek“). Drugo važno međunarodno takmičenje je triatlon u Nici. Otkako je američka atletičarka Džuli Mos, potpuno iscrpljena, kolabirala pred televizijskim kamerama 1982, znatno su usavršeni treninzi za triatlon, čime se postiglo smanjenje rizika za takmičare, kao i poboljšanje rezultata. Danas je triatlon veoma popularan. Međunarodni triatlonski savez (International Triathlon Union), osnovan 1989, organizuje brojna takmičenja koja, zajedno sa nacionalnim federacijama širom sveta, okupljaju oko milion takmičara svake godine. Popularnost triatlona omogućila je pojavu i takvih varijanti kao što su zimski triatlon (kros skijanje, vožnja bicikla i trčanje), duatlon (vožnja bicikla i trčanje), zimski duatlon (trčanje i skijanje) i akvatlon (plivanje i trčanje). Triatlon je postao olimpijski sport 2000, na Olimpijskim igrama u Sidneju.
2. Takmičenje
Pravila triatlona su veoma jednostavna: štoperica se uključuje kada počne prva faza (plivanje), a zaustavlja se kada takmičari pređu liniju cilja poslednje faze (trčanje). Okrepne stanice kao i pomoć trkačima tokom vožnje bicikla dozvoljene su na nadmetanju Ironman na Havajima, ali su striktno zabranjene na klasičnim takmičenjima. Prelazi između faza moraju biti brzi i pažljivo se pripremaju i uvežbavaju. U klasičnim i olimpijskim trkama najboljim triatloncima treba 8-10 sekundi da pređu iz jedne faze u drugu.
3. Plivanje
Ova faza se obično odvija na otvorenim vodenim površinama. Nema propisanog stila, ali takmičarii najčešće plivaju kraul. Ukoliko je voda hladna, dozvoljena je upotreba neoprenskog odela; ono mora biti dovoljno priljubljeno, kako bi otpor vode bio što manji. Plivači udišu jednom na svaka dva do tri zamaha. Dozvoljeno im je da se zaustave i uhvate za bovu ili čamac koji nije u pokretu, ali ne smeju da ih koriste za kretanje unapred.
4. Vožnja bicikla
Ova faza takmičenja obično se odvija na drumu. Takmičari moraju da održavaju snažan ritam okretanja pedala, kao i aerodinamičan položaj. Kod iskusnih takmičara taktika ima važnu ulogu: zaklanjanje iza drugih takmičara može da donese odlučujuću prednost. U klasičnim trkama takmičari mogu da ostvare prosečnu brzinu od 45 km/h. Sa sobom moraju da nose i odgovarajući alat radi eventualnih popravki. Unos tečnosti je veoma značajan; u ovu svrhu su duž puta postavljene okrepne stanice.
5. Trčanje
U završnoj fazi, trčanju, takmičar izvlači iz sebe preostale izvore energije i izdržljivosti. Tokom trčanja takmičari moraju da znaju kako da naizmenično naprežu i opuštaju mišiće nogu kako bi postigli maksimalnu ekonomičnost pokreta. Trče u uspravnom položaju dok im je pogled uperen napred; ramena su im opuštena, a ruke se kreću paralelno sa telom da bi se olakšalo disanje i pokretanje nogu. Dužina koraka direktno utiče na poziciju težišta trkača, kao i na prateći zamor.
6. Pregled takmičenja
Triatlon je takmičenje u izdržljivosti koje kombinuje tri sporta u jednoj trci - plivanje, vožnju bicikla i trčanje. Vreme u triatlonu se meri od početka plivanja do kraja trčanja, i takmičari se lako prebacuju iz jednog sporta u drugi u zonama za promenu. Promene koje se brzo izvrše štede vreme koje će se upotrebiti na trku, tako da triatlonci često dve promene koje izvrše shvataju kao četvrtu disciplinu. Standardna dužina za međunarodne triatlonce je istovetna onoj u olimpijskom triatlonu, ali ona može i varirati, od kratkih sprintova do Ajron men ultramaratona. Ajron men takmičenje na Havajima je najprestižnije takmičenje u triatlonskom kalendaru i održava se jednom godišnje od 1978.
7. Format trke
Većina profesionalnih triatlonaca se takmiči na olimpijskim trkama ili Ajron men trkama. Olimpijsko takmičenje uključuje plivanje na 1.500 m (1.640 yd), biciklističke trke na 40 km (25 mi) i trke na 10 km (6,25 mi). Ajron men trka predstavlja vrhunski test izdržljivosti. Ona se sastoji od plivanja na 3,8 km (2,5 mi), biciklističke trke na 180 km (112 mi) i završava se punim maratonom (42,2 km ili 26,25 mi).
8. Promene
Da bi se postarali da promene discipline budu brze ii efikasne, takmičari proveravaju prostor za promenu pre trke i vežbaju skidanje kombinezona u trku, kao i penjanje na bicikl sa pedalama na kojima su pričvršćene biciklističke patike.
9. Profil atletičara
Od izuzetne važnosti su izdržljivost, brzina, fizička i mentalna snaga, tehnička veština i sposobnost da se lako pređe iz jedne discipline u drugu. Profesionalni takmičar na Ajron men triatlonu obično trenira oko 30 sati nedeljno. Profesionalci obično postižu najbolje rezultate u kasnim dvadesetim i ranim tridesetim godinama.
10. Karakteristike triatlonca
Trening ima dva cilja: razvijanje izdržljivosti i usavršavanje tehnike za sve tri faze (odlična tehnika smanjuje zamor i omogućava takmičaru veću aktivnost sa istom količinom energije). Serije kratkih intenzivnih vežbi (85% do 100% kapaciteta), koje se smenjuju sa fazama manjeg napora, poboljšavaju izdržljivost bolje nego druge metode. Menjanje brzina takođe omogućava veći intenzitet rada nego treniranje u kontinuitetu. Brz tempo klasičnih i olimpijskih trka i sprintovi zahtevaju specijalizovano treniranje. Sportisti koji su dobri u polutriatlonu i triatlonu retko učestvuju na ovim trkama. Za vrhunske rezultate neophodna su dva do tri treninga dnevno. Najbolji rezultati se postižu posle deset do dvanaest godina treniranja. Prosečna starost šampiona je između dvadeset pet i trideset godina. Promena vremenskih uslova može brzo da promeni tok trke. Neki takmičari se pripremaju u ekstremnim uslovima: plivaju na visokim talasima, voze bicikl na velikim visinama, trče po gruboj podlozi.
Orijentiring
Orijentiring je sportska disciplina u kojoj takmičari imaju zadatak da uz pomoć karte i kompasa, krećući se u prirodi po nepoznatom terenu, za što kraće vreme pronađu određeni broj kontrolnih tačaka koje su nacrtane na karti. Vodi poreklo od švedske vojne vežbe, uvedene 1895. Oko 1910. godine orijentiring je postao rekreacioni sport za ljubitelje atletike i prirode i ubrzo se raširio širom Evrope, pa i u Severnoj Americi i Aziji. Osam zemalja u kojima je ovaj sport bio najpopularniji oformile su 1961. Međunarodnu federaciju za orijentiring (IOF - International Orienteering Federation), a prvo prvenstvo održano je 1966. godine u Finskoj. Do 2003. trke su se održavale svake dve godine, a od tada se održavaju svake godine. Danas ima više od 800.000 posvećenih poklonika ovog sporta, muškaraca i žena, u šezdesetak zemalja. Ipak, Skandinavci ostaju neprikosnoveni majstori ovog sporta, budući da su osvojili većinu prvenstava i da čine više od polovine takmičara.
2. Takmičenje
Bez obzira na veličinu takmičenja, nijedan učesnik ne zna gde će se trka održati, niti ima mapu terena. Svi takmičari sa utvrđenog zbornog mesta odlaze na startnu poziciju, gde dobijaju topografsku mapu terena i kreću po jedan u jednakim intervalima. Koristeći mapu i kompas moraju propisanim redom da stižu do kontrolnih punktova, putem koji sami biraju. Svaki kontrolni punkt ima opremu koja omogućava učesnicima da dokažu da su ga prošli. Pobednik je onaj ko pređe stazu za najkraće vreme. Broj kontrolora zavisi od samog terena, veličine takmičenja i tipa kontrole; glavni sudija i sudija koji meri vreme nalaze se na startnoj i ciljnoj poziciji. Drugi kontrolori su ponekad sakriveni na mestima gde bi moglo doći do varanja. Orijentiring ima nekoliko varijacija: štafetne trke, trke na brdskim biciklima, skijaški kros i višednevne trke (dugoprugaški orijentiring). Na međunarodnim takmičenjima trka je tako organizovana da je muškarci mogu završiti za otprilike 70, a žene za 60 minuta.
3. Pregled takmičenja
Orijentiring je trka u prirodi u kojoj učesnici koriste mapu i kompas kako bi pronašli put između kontrolnih mesta na nepoznatoj maršruti. Pobednik je prvi pojedinac ili tim koji je došao do linije cilja, ili onaj ko dostigne najveći broj kontrolnih mesta na kraju dozvoljenog vremenskog perioda u takmičenjima sa vremenskim ograničenjem.
4. Element iznenađenja
Takmičari ne smeju unapred planirati maršrutu. Mapa staze im se otkriva tek kada dođu na zborno mesto, koje je obično prilično udaljeno od startne linije. Svi učesnici mogu početi trku u isto vreme, ili u intervalima od jednog ili dva minuta.
5. Ostati na pravom putu
Na mapi za orijentiring su označene određene tačke, ali ne i put između njih. Trougao označava start, dupli krug označava cilj. Obični krugovi pokazuju kontrolna mesta koja takmičari moraju posetiti. Ona su označena crvenim i belim, ili narandžastim i belim zastavicama. Sprint trke se mogu organizovati u gradskim parkovima i drugim urbanim sredinama. U takmičenjima koja se održavaju noću kontroni marked treba da imaju mačije oči ili druge svetleće površine, a takmičari mogu nositi lampe na glavi koje im pomažu da bolje vide.
6. Profil takmičara
Uspešni takmičari u orijentiringu imaju izdržljivost i brzinu trkača na duge pruge. Moraju biti sposobni da čitaju mapu, gledaju u kompas u pokretu i da umešno koriste navigaciju. Orijentirci moraju biti preduzimljivi u savladavanju različitih terena, od utvrđenih puteva i staza, do strmog, kamenitog ili močvarnog tla.
7. Karakteristike trkača
Vrhunski takmičari upražnjavaju rigorozne vežbe za jačanje mišića i kardiovaskularne vežbe kako bi mogli da istrče naporne trke. Veoma je važno da umeju tačno da čitaju mapu bez usporavanja, što zahteva mnogo veštine, koja se stiče isključivo iskustvom.
Moderni petoboj
Moderni petoboj (pentatlon) objedinjuje pet potpuno različitih disciplina, a inspirisan je događajem iz života jednog Napoleonovog oficira, koji je morao da prenese poruku svojim trupama kroz neprijateljske linije. Savremeno takmičenje nastalo je na Olimpijskim igrama u Stokholmu 1912, pod direktnim uticajem Pjera de Kubertena, i to u skladu sa drevnim pentatlonom. Pet faza - streljaštvo, mačevanje, plivanje, jahanje i trčanje - zahtevaju niz talenata kojima se odlikuje njegova vizija „potpunog čoveka“. Šveđani, Rusi i Mađari dominirali su u ovom sportu do osamdesetih godina prošlog veka, a danas su na pobedničkom postolju sve češće sportisti iz Italije i Francuske. Žene se takmiče na svetskim prvenstvima od 1981, a na olimpijskim igrama od Sidneja 2000.
2. Takmičenje
Na međunarodnim takmičenjima svih pet faza se odvija u jednom danu. Pre svake faze određuje se standardni rezultat, pentatlonskih 1.000 poena. Takmičari se ocenjuju prema ovom standardu: niži rezultat se kažnjava, a viši se nagrađuje. Na kraju faze jahanja pentatlonski poeni se prevode u hendikep sekunde (zaostatak), tako da pobednik trke osvaja pentatlon.
3. Streljaštvo
Takmičenje se održava na zatvorenom strelištu. Puca se vazdušnim pištoljem kalibra 4,5 mm. Takmičari ispaljuju 20 hitaca u fiksiranu metu udaljenu 10 m. Za izvođenje svakog hica dozvoljeno je maksimalno 40 sekundi. Standardni rezultat (1.000 pentatlonskih poena) iznosi 172 poena na gađanju, postignutih iz 20 hitaca. Svaki poen iznad ili ispod 172 računa se kao 12 pentatlonskih poena: skor od 173, prema tome, predstavlja 1.012 pentatlonskih poena; skor od 171 - 988 poena. Pucanje zahteva koncentraciju i opuštenost; za preciznost je neophodna kontrola disanja. Zabranjen je svaki sistem koji pomaže stabilizaciji ruke ili zgloba.
4. Mačevanje
Oružje koje se koristi je epi (epee), a takmičenje se odvija po kružnom sistemu, po modelu svako sa svakim. Borbe traju maksimalno 1 minut i završavaju se pri prvom dodiru. Borba koja se završi bez dodira smatra se porazom za oba takmičara. Standardni rezultat (1.000 pentatlonskih poena) dodeljuje se ako takmičar ostvari 70% pobeda. Vrednost u poenima jedne pobede određuje se na osnovu broja takmičara. Kratko trajanje borbe svodi fazu napada na najjednostavnije poteze: najčešći su lažni pokreti napada stopalom ili mačem, koji primoravaju protivnika da se otkrije. Bilo koji deo protivnikovog tela može se dodirnuti mačem, ali se najveći broj dodira ostvaruje na zglobovima, stopalima ili grudima.
5. Plivanje
Meri se vreme plivanja 200 m slobodnim stilom (najčešće kraul). Takmičari su podeljeni u grupe prema broju i prethodnim rezultatima. Standardni rezultat (1.000 pentatlonskih poena) je 2:30 minuta za muškarce i 2:40 za žene. Jedan pentatlonski poen dobija se za svaku desetinku ispod ovog rezultata; svaka desetinka preko rezultata košta takmičara 1 pentatlonski poen. Najbrži takmičar iz svake grupe pliva u centralnoj stazi. Nema dodatnih poena za pobednike u grupama, računa se samo vreme plivanja.
6. Jahanje
Staza je duga 350-400 m i ima 12 prepreka, uključujući najmanje jednu duplu i jednu trostruku kombinaciju. Ako takmičar pređe stazu bez rušenja prepona, osvaja 1.200 pentatlonskih poena. Rušenje jedne motke oduzima 28 poena. Odbijanje preskakanja, zaustavljanje pred preponom ili pad konja ili jahača znače oduzimanje 40 poena. Svaka sekunda preko dozvoljenog vremena oduzima 4 poena od rezultata. Ukoliko dođe do izjednačenog rezultata dva jahača, pobeđuje takmičar sa boljim vremenom. Jahačka faza modernog petoboja može da donese značajne promene u plasmanu takmičara: svi jahači moraju da jašu konje koje nikad pre nisu jahali, a koji im se dodeljuju izvlačenjem. Jahačima je dozvoljeno zagrevanje od 20 minuta, kao i da izvedu 5 probnih skokova da bi bolje upoznali konja.
7. Trčanje
Ova faza predstavlja 3.000 m dugu kros-kantri trku. Najbolje plasirani takmičar iz prethodne četiri faze kreće prvi. Ostali kreću u intervalima u skladu sa osvojenim poenima. Takmičari koji stazu pređu za 10 minuta (muškarci) ili 11:20 minuta (žene), dodaju 1.000 poena svom rezultatu. Četiri pentatlonska poena odgovaraju jednoj sekundi. Takmičar koji prvi prođe kroz cilj pobeđuje u petoboju.
8. Pregled takmičenja
Moderni petoboj je kombinacija pet takmičenja u jednom danu - streljaštva, mačevanja, plivanja, jahanja i trčanja. Ovaj sport je ustanovio Pjer de Kuberten, osnivač modernih Olimpijskih igara, koi je verovao da je on mera „kompletnog atletičara“. Muškarcima i ženama se dodeljuju poeni za postignuti rezultat na svakom od prva četiri takmičenja. Takmičar sa većim brojem poena startuje pre takmičara sa manjim, što mu daje i više izgleda da će prvi preći liniju cilja u trci i postati konačni pobednik.
9. Kupovi i prvenstva
Moderni petoboj je sve do 1948. organizovao Olimpijski komitet. Te godine je formiran Union internationale de pentathlon moderne (UIPM), i nastala su nova takmičenja: - svetska prvenstva, koja se od 1949. odigravaju svake godine sem olimpijskih. Okupljaju 32 najbolja takmičara iz 4 polufinalne grupe; - timska prvenstva, koja uključuju 16 timova po 3 takmičara koji se biraju putem eliminacionih kola. Svaki član tima gađa 10 puta, pliva 100 m, ima 15 mačevalačkih borbi (protiv jednog takmičara iz svakog protivničkog tima), trči 1.500 m i jaše konja preko 8 prepona; - svetski kup, svake godine od 1990. Uključuje 32 takmičara, koji se biraju na osnovu tri najbolja rezultata iz eliminacionih rundi; - svetska turneja u petoboju (Pentathlon World Tour) od 1998 uvodi novi oblik takmičenja, zasnovan na drevnom pentatlonu: takmičari se bore jedan na jedan u pet faza prilagođenih takmičenju, bez pauze, 20-25 minuta. Pobednici takmičenja jedan na jedan idu dalje u sledeću rundu, sve do finala.
10. Profil atletičara
Takmičarima je potreban veoma širok raspon veština. Stariji takmičari su uglavnom bolji u takmičenjima koja su više tehničke prirode, kao što su streljaštvo, mačevanje i jahanje. Mlađi atletičari se mahom ističu u plivanju i trčanju. Vrhunski petobojci su obično stariji od 28 godina.
11. Karakteristike petobojca
Petoboj zahteva mnogo različitih talenata i sposobnosti. Među pobednicima ima sportista vrlo različitih konstitucija. Najveću ulogu ima psihološki momenat (koncentracija i pozitivan stav). Najbolje rezultate ostvaruju takmičari stajiji od 28 godina. Iskustvo u takmičenjima kompenzuje sve fizičke nedostatke: zaostaci u plivanju i trčanju nadoknađuju se usavršavanjem tehničkih faza.