Šah
Šah se raširio po čitavom svetu, i nema nijednog dela zemlje gde ovu igru ne bi poznavali. Ipak je prošlo mnogo vremena dok se pronašlo gde i kada se šah po prvi put pojavio. Na temelju različitih priča i mitova nastale su različite pretpostavke o egipatskom, starogrčkom i rimskom poreklu šaha. Između tih priča najčuvenija je ona o grčkom junaku Palamedu koji je izmislio šah za vreme opsade Troje da bi tom igrom vojnicima prekratio vreme. U arheološkim iskopinama starih civilizacija pronađene su prastare ploče slične šahovskoj, ali figurama nema ni traga. Prema tome, igra na osmorednoj ploči vrlo je stara, ali to još nije bio šah. Najstariji spomenici šahovske igre potiču iz Indije iz sredine VI veka. U staroj persijskoj pesmi „Knjiga o čatrangu“ (Čatrangname, konac VI veka) priča se: Indijska misija donela je persijskom kralju Hosroe I Anoršovanu (Pravedni), kome je Indija plaćala danak, šahovsku ploču sa figurama. Indijci su tražili od kralja ili da sam pronađe pravila tajanstvene igre, ili da odustane od danka. Hosroe se našao u čudu, ali je nekom persijskom mudracu uspelo da odgonetne smisao igre. Indija je, prema tome, kolevka šaha. Međutim, ko je šah izmislio i kada je on nastao, ostaje i dalje tajna. Jedna stara indijska priča o tom govori: davno je tome bilo kada je Indijom vladao mladi kralj Balhib. Njega je odgajao mudrac Sissa Ben Dahir, ali je lukavom plemstvu i sveštenstvu uspelo da mladog kralja potpuno otmu uticaju čestitog mudraca. Kralj, koji je po prirodi voleo zabavu i veselje, prestao je mariti za nevolje puka. Za to vreme njegovi rđavi savetnici vršili su nad narodom različita nasilja i nepravde. Tada je Ben Dahir, znajući za sklonosti mladog kralja, izmislio novu igru. Balhib pozove mudraca pred sebe, i započe igra između kralja i mudraca, kojem, dakako, nije bilo stalo do igre, nego je samo želeo pomoću kipova i poteza prikazati kralju patnje naroda. Balhib napokon spozna istinu pa iz zahvalnosti odluči mudraca bogato nagraditi. Ben Dahir za nagradu zaželi pšenice, i to da mu se na prvo polje šahovnice položi jedno zrno na sledeće dva zrna, zatim na treće četiri, i uvek dalje dvostruko po dvostruko. U početku se Balhib čudio skromnosti mudraca, ali toliko žita ipak nije mogao sakupiti kad je izračunao konačni broj zrna. Tačan broj iznosio je 18 446 744 073 709 551 625 zrna, ili oko 1 bilijun tona! Indijski pisac Halaiudha (X vek spominje u jednom svom komentaru da se za 64 polja šahovnice uzima i naziv kocthazara (kočazara), što znači žitnica. Ne zna se da li taj nazvi potiče od te priče sa pšenicom, ili je ta priča nastala od tog naziva. Šah se u Indiji zvao čaturanga (četvorodelni), a to je ujedno i pesničko ime za tadašnju indijsku vojsku koja je imala četiri roda oružja. To su bili vojnici na slonovima - danas su to u šahu lovci, pa bojna kola - današnji topovi, te konjanici i pešaci. To je bio još i radža-kralj kao i mantrin (savetnik) - u današnjem šahu to je dama ili kraljica. Figure su se na ploči kretale mnogo sporije nego danas. Mantrin (dama) samo je išao na susedno polje u kosom smeru, slon (lovac) preskakao je po jedno polje u koso, a kola (top) po jedno polje u ravnom smeru. Konj se kretao kao današnji skakač, a to je upravo sredina između kretanja slona i kola: jedno polje koso i jedno polje ravno u istom smeru.
2. Arapski procvat šaha
Persijci su vrlo rano preuzeli čaturangu od Indijaca. Pravila nisu dirali, već su samo promenili nazive figura. Sama igra nazvana je čatrang, a radža je, naravno postao šah. Kada je kalif Omar sredinom VII veka osvojio Persiju, šah su upoznali i Arapi. Oni su mu dali naziv šatrandž, koji kao ni čatrang nema posebna značenja, već je izveden iz prethodnog naziva čaturanga-čatrang. Arapi nisu mnogo promenili naziv figura, ali su uveli malu promenu pravila. Budući da su se figure vrlo sporo pomerale, igra se u šatrandžu sporo razvijala, pa su šatrandžisti uveli ugovorene pozicije, tzv. tabije, od kojih je započinjala borba. U to vreme bile su već vrlo popularni zadaci, tzv. mansube, preteče današnjih problema i studija. U šatrandžu je retko dolazilo do matiranja kralja, iako su gotovo sve mansube tako završavale. Arapi su smatrali posebno lepim završetkom „shah maht“, od čega je postao današnji naziv šah-mat, što u prevodu znači kralj je mrtav. Inače su se partije najčešće završavale tzv. orobljavanjem. U IX i X veku šatrandž se uspeo do najvećeg procvata, posebno na dvorovima bagdadskih kalifa. Igrači koji su pokazivali posebnu veštinu u šatrandžu bili su u velikoj milosti kalifa. Tako se sredinom IX veka posebno istakao u šatrandžu al-Adli, koji je o toj igri napisao raspravu, pa se smatra osnivačem teorije i kompozicije šatrandža. Drugi velemajstor šatrandža as-Suli pojavio se početkom X veka. On je redom pobeđivao sve svoje protivnike pa je položaj najjačeg šatrandžiste sačuvao gotovo 40 godina. As-Sulijev autoritet među Arapima bio je toliki da se još vekovima sačuvala uzrečica: Igra kao as-Suli!
3. Dolazak šaha u Evropu
Šah su u Evropu doneli Arapi koji su 711. zagospodarili Pirenejskim poluostrvom. Prvi pisani podatak o šahu u Evropi potiče od arapskog učitelja Jahija ibn Jahije, koji u jednom svom pravnom delu spominje šatrandž. Bilo je to oko godine 795, kada se ibn Jahija vratio iz Medine u Španiju. Iz tog vremena potiče i skupocena šahovska garnitura od slonove kosti koju je kalif Harun al-Rašid poklonio franačkom kralju Karlu Velikom. Te figura su do francuske revolucije uskladištene u opatiji St. Denis (Deni), a posle su prenesene u Pariz. U Evropi se šah nije brzo raširio, ali je sigurno da je do XI veka bio poznat po čitavoj zapadnoj Evropi. O tom svedoče sačuvane šahovske figure koje su izrađene u XI i XII veku i mnogi pisani dokumenti. U nemačkom epu Ruodlieb (Rudlib), koji je pevao na latinskom jeziku neki redovnik iz samostana u Tegernseeu (Tegernze) opisuje se prilično opširno veština kojom je glavni junak Ruodlieb igrao šatrandž. Katolička crkva nije baš ljubazno dočekala novu istočnjačku igru. Mnogi duhovni i svetovni glavari zabranjivali su igranje šaha poistovetivši ga sa kockanjem i drugim igrama za novac. U tom su donekle imali i pravo. Šatrandž je Evropljanima bio prespora i dosadna igra, pa su tadašnji matadori šatrandža putovali od dvora do dvora i organizovali klađenja za visoke svote o rešavanju mansuba. Igrati partiju značilo je tada zapravo kladiti se o rešenju nekog šahovskog problema. U istočnu Evropu šah je dospeo drugim putem. U Aleksijadi (sredina XII veka) spominje Ana Komnen kako je njen otac, bizantijski car Aleksije, često igrao zatrikion, a to je zapravo bio šah. Ona još tvrdi da su ovu igru doneli u Bizant sirijski Arapi i Persijanci. Rusi su se još mnogo ranije upoznali sa šahom, prema nekim sovjetskim autorima čak sredinom VII veka. Šaj je u Rusiju dospeo direktno iz Azije starim trgovačkim putem preko Kaspijskog mora i Volge. Otuda u ruskom jeziku pojedini stariji nazivi figura. Iz Bizanta se šah širio dalje na sever. U Zonarinom zborniku, koji je preveo srpski ariepiskop Sava (1262), zabranjuje se sveštenicima, pa i svetovnim ljudima da se kockaju, opijaju i igraju šah. To znači da je šah u Srbiji i Bugarskoj već tada bio prilično popularan, ali da se, kao i u zapadnoj Evropi, često igralo za novac.
4. Reforma šaha
Posle krstaških ratova šah je u Evropi postao još popularniji. Doduše, isprva su Evropljani u tu imovinu stare istočnjačke kulture uneli dosta svojih običaja koji su sveli šah na nivo pljačke i hazarda. No posle je sve više prevladavala etička šahovska borba, te je šah bio priznat kao kulturna razonoda. Sporo kretanje figura u šatrandžu, što je bilo u skladu sa načinom života istočnjačkih feudalaca, nije odgovaralo nemirnom duhu koji je u to doba vladao u Evropi. Tako se već u XIII veku javljaju prvi pokušaji da se šahovska igra ubrza. Godine 1283. izdan je u Sevilji po nalogu kastiljskog kralja Alfonsa X Mudrog rukopis o šahovskoj igri koji je sadržao i 103 patridosa (mansuba) prema novim pravilima kretanja pešaka i kralja. To je ujedno i prvo i najveće delo o šatrandžu na Evropskom jeziku. Rukopis Alfonsa X Mudrog ujedinjuje arapsku literaturu o šahu sa evropskom te pored sadržaja donosi i 150 minijatura u boji prema persijskom uzoru. Sitne reforme koje su se zbile u XIII veku nisu mogle zadovoljiti nemirni duh Evropljana, pa je interes za šatrandž do polovine XV veka sve više jenjavao. U drugoj polovini XV veka, u doba procvata humanizma i renesanse, doživljava i šatrandž temeljitu reformu. Šah dobija napokon savremeno ruho, te od sporog šatrandža nastaje nova vrlo dinamična igra - današnji šah. Novi, reformirani način igre nije, dakako, odmah potisnuo staru igru. Kao početak ere savremenog šaha možemo otprilike naznačiti godinu 1475.
5. Španski vek šaha
Šah kakav je danas nije izum jednog čoveka; njega su stvarali vekovi, narodi i različite kulture. Indijci su dali podsticaj, Arapi veliku popularnost, a Evropljani su mu proširili vidokrug. Kao kamen po kamen sakuplja se iskustvo prvih majstora i polako se kroz vekove dograđuje veličanstvena zgrada šahovske teorije koja je danas stara već gotovo pet vekova. Godine 1497. izašla je u Salamanci (Salamanka) knjiga pod naslovom Kratka uputstva i vrlo potreban uvod za nauku o šahovskoj igri koju je napisao Španac Juan Ramirez Lucena (Huan Lusena). Do danas su štampane hiljade šahovskih knjiga, ali to delo ima prvenstvo, pa se Lucena smatra osnivačem pisane teorije savremenog šaha. Španskom veku šaha pripisuje se i Portugalac Damiano, ali najistaknutiji španski majstor bio je Ruy Lopez (Ruj Lopes) da Segura iz Zafre. Godine 1559. Lopez da Segura slučajno je dospeo u Rim prateći kao parohijski sveštenik nekog kardinala na izbor pape, i u Rimu je pobedio najjače italijanske šahiste. Tada je šah proživljavao svoje detinjstvo. Igra se često gradila na primitivnim taktičkim udarima, zamkama i providnim pretnjama. Španci se još nisu mogli oteti uticaju šatrandža i nisu iskorišćavali svu dinamiku reformiranog šaha. Ipak su ostavili prve pouke: Lucena je naglašavao važnost koncentracije sila, Damiano je isticao da nijedan potez ne sme biti učinjen bez cilja, a Lopez je uočio značenje borbe za središte šahovnice.
6. Italijanska šahovska škola
Rimski matador Giovanni (Đovani) Leonardo di Bona, koga su zbog malena rasta nazivali Puttino, ražestio se zbog poraza u igri protiv Lopeza, pa se čitavih petnaest godina pripremao na odmazdu. I zaista, sa još nekim šahistima, među kojima su bili najistaknutiji Sirakužanin Paolo Boi i Rimljanin Giulio Cesare (Đuljo Čezare) Polerio, našao se 1575. na dvoru Filipa II u Madridu, gde je došlo do okršaja između Italijana i Španaca. Leonardo di Bona pobedio je sve svoje protivnike pa tako i Lopeza. To je početak ere italijanskog šaha, a susret u Madridu smatra se prvim međunarodnim šahovskim susretom. Leonardo di Bona i Boi bili su praktičari, pa je zasluga Giulia Polerija da su partije toga doba ostale zapisane. Sve italijanske šahiste savladao je genijalnošću Gioachino Greco (Đoakino Greko) nazvan Kalabrez (1600-1634), prvi profesionalac savremenog šaha. Godine 1621. napustio je Italiju, proputovao zapadnu Evropu, provodio buran život i stekao šahovsku slavu. Umro je u Americi od neke zarazne bolesti. Između 1619. i 1626. zabeležio je svoja šahovska zapažanja, ali je njegov rukopis štampan u engleskom prevodu istom 1656. Posle je njegovo delo bilo prevedeno na mnoge evropske jezike i postalo uzorom italijanske šahovske škole. Pouke španskih majstora bile su trajnije vrednosti, ali Italijani su svojim temperamentom uneli u igru više dinamike i kombinacione elegancije, više duha i lepote. Grecove partije odlikovale su se munjevitim napadima, neočekivanim kombinacijama i finim zamkama. Matirati protivničkog kralja u prvom je planu, Greco traži najbrži put ka tom cilju. Glavna uloga daje se dami, i potpuno je otkrivena njena snaga u napadu. Grecove ideje, vrlo originalne i raznolike po kombinacijama, imale su takvu prodornu moć pre svega zato što je u ono vreme tehnika odbrane bila gotovo još nepoznata. Kod italijanskih šahista često viđamo, uz današnje rohade, tzv. slobodnu rohadu, koja je unosila u igru dosta živosti, ali i mnogo hazarda i neizvesnosti. Susrećemo se takođe sa izrazom dare il gambetto, ili u slobodnom prevodu: podmetnuti nogu, od čega je nastao današnji izraz gambit za igru u kojoj se u korist akcije žrtvuje materijal. U drugoj polovini XVIII veka delovao je u Modeni poslednji majstorski trio italijanske šahovske ere koji je bio veoma zaslužan za razvoj teorije konačnica: Ercole (Erkole) del Rio, Giambattista (Đambatista) Lolli i Domenico Lorenzo Ponziani (Domeniko Lorenco Ponciani). Čitav vek nakon Greca bio je nastao zastoj, šahovski je svet živeo u uspomeni njegova sjaja. Šah je do tada bio igra kraljeva, koja se igrala gotovo isključivo na dvorovima pod pokroviteljstvom i uz materijalnu pomoć tadašnjih vladara i feudalaca. U početku XVIII veka šah osvaja novo područja - kavane, koje su u ono vreme bile sastajališta uglednih ljudi. Tako na šahovsku pozornicu stupa u Parizu glasna Cafe de la Regence (Kafe d la Režans), a u Londonu kafana Old Slaughter (Ould Sloter). Vredno je spomenuti da u Nemačkoj u selu Strobeck (Štrebek) seljaci već odavno igraju šah, po nekim predanjima čak od XI veka. Iz Aleppa u Siriji došao je u Pariz, a posle u London šahovski majstor Philipp Stamma (Filip). On je izdao knjigu Rasprava o šahovskoj igri (Pariz 1737. i London 1745), u kojoj među prvima ističe da su neodoljivi napadi i krasne kombinacije italijanskih majstora najčešće plod pogrešaka njihovih protivnika. Šahiste onoga doba najviše su oduševili njegovi zadaci koje je objavio pod naslovom Šahovske tajne Arapina Stamme. Ti zadaci pokazuju kako je Stamma imao dobar smisao da sa estetske strane zadovolji ukus rešavača, pa se smatra prethodnikom i pokretačem današnje šahovske problemske umetnosti.
7. Philidor
U isto vreme započinjao je svoju karijeru najveći šahist XVIII veka Francois Andre Danican (Fransoa Danikan), poznat po nadimku Philidor (1726-1795). Već sa 14 godina on je dobro igrao šah, pa ga je to ohrabrilo da ode u Cafe de la Regance, gde postaje učenik čuvenog majstora Kermuy Sir de Legala (Kermi Ser d Legal). Samo zbog pukog slučaja Philidor se u većoj meri posvetio šahu. Na koncertnoj turnieji 1745. njegova muzička družina doćivela je u Haagu izrazit neuspeh. Šah pomaže Philidoru da ne ostane gladan. On odlazi u London, gde pobeđuje najjače šahiste Sir Abrahama Janssena (Ser Ejbrehem Džensen) i Arapina Stammu. Tamo je štampao svoje delo Analiza šahovske igre (1749). Zatim je otišao na studije muzike u Berlin, gde je na dvoru pred velikim ljubiteljem šaha kraljem Fredrikom II Velikim pobeđivao sve takmičare. Vratio se napokon u Pariz i 1755. savladao i svog učitelja Legala. Odtada se sve do svoje smrti smatrao najjačim šahistom sveta. U Parizu se pretežno bavio muzikom i sastavljao mnogobrojne opere, ali nije zaboravio ni na svoj stalni sto u Cafe de la Regence. Posle je sve češće odlazio u London, gde je i umro. Philidorova Analiza doživela je još mnogo izdanja i prevedena je na mnoge jezike. Philidor je kritikovao italijansku šahovsku školu, koja je smatrala da pešaci u otvaranju samo ometaju akciju figura, pa su često bili žrtvovani (gambiti). On je tvrdio da se šah ne može naučiti pamćenjem velikog broja partija, makar se one završavale i najbrilijantnijim kombinacijama, jer se takve partije u prakci možda više nikad neće ponoviti. Stoga on pre svega nastoji na temelju praktičnog iskustva postaviti opšte principe koji bi pomogli šahisti u izgradnji partije i u njegovu večnom traženju najboljeg poteza. Philidor stavlja pešaka u prvi plan i smatra ga dušom pozicije. Stoga izgrađuje pogodan sistem igre sa pešacima i sa tim u vezi daje čitav niz praktičnih primera, pa se smatra prvim pravim šahovskim pedagogom. On igra da podučava a ne, kao Greco, da zasenjuje. Preteča je pozicione šahovske škole, ali savremenici, pa ni šahisti mnogo godina posle njegove smrti, nisu potpuno shvatali njegove ideje, jer su bili suviše zabavljeni detaljima i zaslepljeni prolaznim kombinacijama. Philidorove racionalne ideje nisu se odmah dalje razvijale nakon njegove smrti. Umesto toga negovala se gotovo do savršenstva romantika kombinacionih zapleta i matnih napada italijanske škole.
8. Prva polovina XIX veka
Prva polovina XIX veka značajna je po velikoj popularizaciji šahovske igre u čitavom svetu. Šah probija sve granice u Evropi i odlazi u Ameriku. Osnivaju se prvi samostalni šahovski klubovi i uvode se šahovske rubrike u novinama. Prva je takva rubrika Georgea Walkera (Džordž Volker) u listu Bell�s Life (Bels Lajf) u Londonu 1834. U to vreme počinju izlaziti i stručno-šahovski mesečno. Prvi šahovski mesečnik, Labourdonnaisov (Laburdone) La Palamede (La Palamed), izašao je u Parizu 1836. Najveći praktičar odmah posle Philidora bio je, bez sumnje, francuski general Louis Honore Le Brenton Deschapelles (Luj Onore L Brenton Dešapel, 1780-1847), koji je protiv svih svojih protivnika igrao uz ustupak pešaka na f-liniji. On je potcenjivao teoretsko znanje, koje tada u igri pobornika italijanske škole zaista i nije imalo posebna značenja. U Londonu deluje u to vreme velik pobornik italijanske škole J.H.Sarratt (Seret) i njegov učenik William Lewis (Viljem Luis, 1787-1870). Za razvoj kombinacione igre zaslužan je i engleski pomorski kapetan William Davis Evans (Viljem Dejvis Evens, 1790-1872). Godine 1829. pojavio se u Londonu kao najjači majstor Irac Alexander Mac Donnell (Eligzander Mek Donel, 1798-1835) koji je tada pobedio svoga učitelja Lewisa. Međutim, vodstvo u šahu imaju još uvek Francuzi. Pobedom nad Deschapellesom dodine 1821. pojavljuje se najveće šahovsko ime prve polovine XIX veka: Louis Charles Mahe de Labourdonnais (Luj Šarl Mae d Laburdone, 1795-1840). On je već 1824. pobedio u Londonu najveće engleske majstore, pa se otada smatra najjačim šahistom svoga doba. Labouronnais i MacDonnell održali su 1834-1835. u Londonu 6 mečeva, što je u to vreme bio najveći šahovski događaj u sportskom i stvaralačkom pogledu. U tim mečevima sukobila su se dva velika talenta kombinacione igre, ali dok je Englez smatrao kombinaciju samo stvaralačkim nadahnućem, dotle ju je Francuz pripremao logičnim razvojem događaja. Labourdonnais je prvi uneo više harmonije između pozicione i kombinacione igre i nije težio, kao pobornici italijanske škole, za napadima pod svaku cenu, pa je zaslužan i za dalji razvoj Philidorovih ideja. U razdoblju francuskog šaha ističu se još dva velika majstora: to su Lionel Kiseritzky (Kizericki, 1806-1835), poreklom Rus, i Pierre Charles Fournier de Saint Amant (Pjer Šarl Furnije d Sent Aman, 1800-1872). Međutim, nakon Labourdonnaisove smrti prvenstvo u šahu prelazi na britansko ostrvo. Tu se pojavljuje i najveće ime engleskog šaha Howard (Hauard) Staunton (1810-1874), koji u početku svoje karijere pripada, kao i svi engleski šahisti, smeru italijanske škole, ali posle se sve više u pozicionoj igri priklanja Labourdonnaisovim idejama. I u ostalom delu sveta javljaju se čuveni majstori, ali oni uglavnom nisu izlazili iz svojih nacionalnih okvira. U Rusiji su reformirana pravila dospela prilično kasno, ali je u prvoj polovini XIX veka današnji šah bio tamo već prilično rasprostranjen. U Petrogradu 1821. osniva Ivan Butrimov prvi klub pod nazivom Društvo ljubitelja šaha. U to se vreme javlja i prvi značajniji ruski majstor Aleksandar Dimitrijevič Petrov (1794-1867), koji je napisao delo Šahovska igra prikazana u sistematskom redu (Petrograd, 1824). U toj knjizi posebnu pažnju posvećuje idejama i partijama iz Philidorove Analize, sa kojima se nadasve oduševljava, ali se ujedno i kritički osvrće na Philidorovu jednostranost. Sovjetski šahisti smatraju Petrova pretečom velikog Čigorina, a u Evropi je stekao naziv „severni Philidor“. Česti gost i šahovski protivnik Petrovu u Varšavi i Petrogradu bio je drugi veliki ruski majstor Karel Andrejevič Janiš (1813-1872), čuven i kao pisac i kao teoretičar. U Severnoj Americi šahovska igra nije u to vreme uzimala toliko maha kao na starom kontinentu. Nešto više života i šahovskog poleta doneo je sa sobom majstor Charles Henry Stanley (Čarls Henri Stenli, 1819-1894), koji se godine 1842. doselio iz Londona u New York (Njujork). Stanley je sve do pojave Morphyja (Morfi, 1857) smatran kao najjači američki šahist i bio je veoma zaslužan za popularizaciju ove igre u novom svetu.
9. Doba romantizma i Morphy
Na prvom međunarodnom turniru u Londonu 1851. zbačen je sa prvog mesta Staunton, a u šahovske prve redove popeo se nemački profesor matematike Adolf Anderssen (1818-1879). On je oduševio ne samo sjajnom pobedom već i svojim stilom igre, punim živosti, zapleta i genijalnih kombinacija. Anderssen nije prezao ni pred kakvim žrtvama, samo da bi ostvario svoj cilj: napad pod svaku cenu! Klasična je u tom bila njegova pobeda nad Kiseritzkym, u kojoj je genijalni Anderssen matirao svog protivnika iako je žrtvovao damu, oba topa i lovca. Diveći se toj partiji, ljubitelji šaha su je prozvali besmrtnom. Dinamika igre italijanske škole dovedena je do savršenstva, pa se pojava Anderssena i njegovo doba u šahu naziva period romantizma. Mnogi čuveni majstori toga doba bili su pod uticajem romantičke škole, kao npr. Nemac Bernhard Horwitz (Horvic, 1807-1885) i Mađar Jakob Lowenthal (Levental), koji su stalno živeli u emigraciji, te Bečanin Ignaz Kolisch (Ignac Koliš, 1837-1889). U mladosti se nisu mogli oteti uticaju romantizma ni Zukertort (Cukertort), Blackburne (Blekbern), pa čak ni otac pozicione škole Steinitz (Štajnic). U to vreme pojavljuje se genijalni Amerikanac Paul Charles Morphy (Pol Čarls Morfi, 1837-1884). Već kao dvanaestogodišnji dečak zadivio je svojom igrom stanovnike svog rodnog grada New Orleansa (Nju Orliens). Godine 1857. pobedio je na turniru u New Yorku, i otada započinje njegova kratka ali neobično sjajna šahovska karijera. Iduće godine prelazi okean da se ogleda sa najjačim šahistima Evrope, pa uverljivo pobeđuje sve svoje protivnike, među njima i Anderssena. Godine 1859. vraća se ovekovečen šahovskom slavom u New York, ali otada sve ređe nastupa i 1864. napušta šahovsku arenu. Morphyjeve partije bile su pune sjajnih kombinacija i neobično bogate idejama, pa su Morphyja njegovi savremenici stavljali u red pripadnika romantičke škole, a njegove pobede učvršćivale su veru u šahovsku romantiku. Ako neko dobije partiju pomoću žrtvenih kombinacija, još se dan-danas kaže da je dobio igru u Morphyjevom stilu. Morphy svojim talentom za kombinacije nije zaostajao za pripadnicima romantičke škole, a razumevanjem strategije akcije, posebno strategije otvorenih pozicija, bio je daleko ispred romantike, što je njegovim savremenicima, zaslepljenim njegovim kombinacijama, izbeglo pažnji. U tom leži tajna njegove nadmoći nad ostalim šahistima njegovog doba.
10. Steinitzova poziciona škola
U doba procvata romantike pojavio se majstor izrazito pozicionog stila igre Nemac Louis (Lujs) Paulsen (1833-1890). Njegove ideje nisu bile odmah shvaćene, a sam Paulsen nije bio uporan u njihovoj popularizaciji. Ipak, njegova igra ostavila je jak utisak na njegovog savremenika Austrijanca Wilhelma Steinitza (Štajnic, 1837-1900). Preokret u Steinitzovim šahovskim nazorima nastaje zapravo oko 1870. Steinitz tada doživljava neke neuspehe, a kladioničari (eng. backersi) u Londonu, koji su ulagali velike svote na njegove pobede, traže od njega u prvom redu pobede, a ne čudesne kombinacije. To je prinudilo Steinitza da je počeo otkrivati greške u svojim i tuđim kombinacijama i tražiti zakonitosti u šahu. Uporan, dosledan, metodičan i svakako borben, Steinitz na temelju iskustva svojih prethodnika i vlastitih dugotrajnih proučavanja uspeva izgraditi čvrstu osnovu nove, pozicione škole. To je bila prava revolucija u pogledima na šahovsku igru. On polazi od kritike romantičke škole tvrdeći da su najblistaviji kombinacioni napadi uspeli najčešće zbog slabe odbrane. Odbrana ne zahteva toliko stvaralačke snage kao napad, uči Steinitz, a napad uspeva samo onda ako u poziciji protivnika ima slabosti. Nema prednosti bez protivnikove greške u poziciji. Stoga se i Steinitzov sistem temelji na planovima pozicione borbe, a kombinacija se javlja samo kao ostvarenje već stečene pozicione prednosti. Steinitz nije bio samo teoretičar nego je on svoje metode dosledno sprovodio i u praksi. To mu je donelo nadmoć nad njegovim savremenicima koji se nisu mogli potpuno oteti uticaju romantizma, kao npr. Nemac Johannes Zukertort (Cukertort, 1842-1888), njegov prvi protivnik u službenim mečevima za prvenstvo sveta, zatim izrazitiji romantik Englez Harry Josef Blackburne (Heri Džouzef Blekbern, 1841-1924), jak praktičar Izidor Gungsberg (1854-1930), poreklom Mađar, i mnogi drugi. Steinitz je bio i šahovski pisac, popularizator i pedagog. Vrlo je zaslužan kao osnivač ustanove prvenstva sveta, koje se održava od 1886. godine.
11. Čigorin i ruska šahovska škola
Zahvaljujući Steinitzu naglo je porasla tehnika odbrane, pa su majstori jasnog kombinacionog talenta morali tražiti nove i naprednije puteve da bi razvili svoje sposobnosti. Morali su tražiti nedostatke pozicione škole i podvrgnuti ih kritici. U tom je od Steinitzovih savremenika posebno uspeo Rus Mihail Ivanovič Čigorin (1850-1908), koga su, ne poznavajući smisao njegovih ideja, prozvali pogrešno poslednjim šahovskim romantikom. Čigorin nije odbacivao objektivne zakonitosti Steinitzove škole, nego samo njenu krutost i dogmatičnost. On gleda na šahovsku borbu dinamički i konkretno, rado ulazi u zapletene pozicije u kojima njegov intuitivni talenat dolazi do mnogo jačeg izražaja. Danas ga sovjetski šahisti smatraju osnivačem ruske šahovske škole, od koje se posle i razvila velika šahovska kultura u Sovjetskom Savezu. Steinitz i Čigorin bili su česti protivnici za šahovskom pločom. U ukupnom rezultatu Steinitz je izneo tesnu pobedu (28:25 uz 10 remija) najviše zbog toga što Čigorin nije bio kao šahovski borac dosledan i uporan.
12. Dogmatička šahovska škola i Lasker
Steinitzove pozicione ideje dalje su se razrađivale, a usavršavala se i tehnika pozicione borbe. Najdalje je u tom dospeo Nemac dr Siegbert Tarrasch (Zigbert Taraš, 1862-1934), metodičar, pisac i popularizator šaha. On je bio velik dogmatik šahovske pozicione metode, pa su se njegovi nazori i njegovo učenje prozvali dogmatičkom školom. U nekim stvarima otišao je dalje od Steinitza, posebno što se tiče razvoja, prostranstva i inicijative u otvaranju, ali mnoge njegove dogme nisu posle izdržale kritiku. U to vreme javlja se i najveće ime šahovske prakse Nemac dr Emanuel Lasker (1868-1941), koji je najduže od svih zadržao šahovsko svetsko prvenstvo. On je tako reći na juriš osvojio doktorat filozofije i sa 26 godina savladao i Steinitza, a onda veštim manevrima sačuvao naslov šahovskog prvaka čak 27 godina. Mnogi smatraju Laskera izrazitim predstavnikom tzv. psihološkog šaha kojem je geslo: igraj prema protivniku. Sam Lasker stavlja u prvi plan načelo zdravog razuma. On je bio velik šahovski talenat, ali nedovoljan metodičar, pa kasnije generacije nisu mogle od njega mnogo naučiti. Glavna mu je bila snaga u odbrani teških pozicija u kojima je Laskerov talenat, potpomognut najvećom koncentracijom, dolazio do punog izražaja. Najviše briga za šahovskom pločom zadavao je Laskeru Amerikanac Harry Nelson Pillsbury (Heri Pilzberi, 1872-1906), ali taj je veliki šahista na žalost prerano umro. Pillsbury je prvi uvideo značenje priprema i sam je razrađivao varijante koje je igrao. Na prelomu vekova pojavio se niz velikih majstora, kao što su npr. Nemac Richard Teichmann (Rihard Tajhman, 1868-1925) i Jacques Mieses (Žak Mizes, 1865-1954), Rus David Janowsky (1868-1927), koji je stalno živeo u Parizu, najveći mađarski šahist Geza Maroczy (Maroci, 1870-1951) i najizrazitiji predstavnik solidne bečke šahovske škole Karl Schlechter (Šlehter. 1874-1918), koga Lasker u meču nije mogao pobediti.
13. Hipermodernisti, Capablanca i Rubinstein
Dogmatičku školu, njenu krutost i jednostranost obarali su u praksi neki majstori, među njima posebno Lasker koji je u meču pobedio i samog Tarrascha. Međutim, tu je školu sa čiste ideološke tačke gledišta počela javno kritikovati istom u početku XX veka grupa mladih majstora koja se okupila na studiju u Beču. Zbog svojih gotovo revolucionarnih ideja u pozicionoj igri prozvao se taj novi pravac hipermodernom školom. Pokretač i glavni ideolog hipermodernizma bio je Letonac Aron Nimcovič (1886-1935), autor čuvenog dela Moj sistem. On se posebno istakao u raščišćavanju pojmova centralizacije i blokade, što je i u praksi vrlo dosledno sprovodio. Najveći popularizator novih ideja bio je dr Savielly Grigorjevič Tartakover (1887-1956), Austrijanac rođen u Ukrajini, kasnije poljskog, a na kraju francuskog državljanstva. Tartakover je bio veoma plodan kao pisac. Svoje ideje posebno je razradio u delu Hipermoderna šahocska partija. Možda najčistiji predstavnik hipermodernizma bio je Čeh Richard Reti (1889-1930), koji je svojim sistemom u otvaranju oborio dogmu o neophodnosti pešaka na sredini. Uporedo sa hipermodernistima razvijala su se dva velika majstora tzv. jasnog logičnog stila. Lakoćom igre zadivio je svet Kubanac Jose Raoul Capablanca (Hoze Raul Kapablanka, 1888-1942), koji je preoteo Laskeru naslov šahovskog svetskog prvaka. Capablanca je bio velik majstor koji je svoj talenat podvrgao praktičnosti. Posebno se istakao u kombinacionim raspletima. Mnogo zaslužniji za razvoj šahovske teorije bio je Poljak Akiba Rubinstein (Rubinštajn, 1882-1961), koji je umeo svoje ideje temeljno razraditi. Nema gotovo nijednog otvaranja koje Rubinstein nije propratio svojim analizama, pa je veoma zaslužan za izgradnju klasičnog sistema pozicione škole. Posebno se istakao u igri konačnice. Na žalost, zbog bolesti morao je rano napustiti šahovsku karijeru (1931). Na početku XX veka javlja se u mnogim zemljama znatan broj velikih majstora. To su velik praktičar Amerikanac Frank Marshall (Frenk Maršal, 1877-1944), Rusi dr Osip Bernstein (Bernštejn, 1882-1962), koji je živeo u Parizu, i Efimij Bogoljubov (1889-1952), koji je živeo u Nemačkoj, Austrijanac Rudolf Spielmann (Špilman, 1883-1942), Čeh Oldrich (Oldžih) Duras (1882-1957). U tu grupu ubrajaju se i naši velemajstori dr Milan Vidmar (1885-1962) i Boris Kostić (1887-1963), kao i bečki teoretičar Ernest Franz (Franc) Grunfeld (1893-1962).
14. Aljehin i njegovo doba
Za dalji razvoj šahovske umetnosti vrlo je značajna pojava genijalnog Rusa dra Aleksandra Aleksandroviča Aljehina (1892-1946), najmarkantnije šahovske ličnosti prve polovine XX veka. On je uspeo u prvom naletu oduzeti naslov svetskog prvaka Capablanki za kojeg se u ono vreme mislilo da je nepobediv. Aljehin se pojavio baš u vreme kada su razočarani svrgnuti šampioni Lasker, a za njim i Capablanca proricali šahu tzv. smrt od remija. Po njihovom mišljenju igra se toliko iscrpela, a znanje i tehnika velikih majstora toliko su porasli da će se njihovi međusobni susreti najvećim delom završiti podelom bodova. Aljehin je tu bojazan potpuno razbio, iako su njegovu igru u početku smatrali eksperimentom. Posle je genijalni Rus u desetak godina između dva svetska rata pokazivao toliku nadmoć nad svojim savremenicima da se smatra najboljim turnirskim igračem u šahovskoj istoriji. Aljehinovi nazori su dalja stepenica u razvoju ruske šahovske škole s obzirom na dinamiku igre i proučavanje konkretnih pozicija. on pre svega traži akciju na ploči. Upravo su znamenite njegove žrtve pešaka za koje traži pozicioni balans u aktivnoj igri. On ispravlja Steinitzovo mišljenje da je uspešno kombinovanje moguće tek na temelju pozicione slabosti protivnika, jer se pojedine slabosti mogu nadoknaditi u akciji, a pojedini oštri i sumnjivi potezi pretvaraju se u pozicionu snagu ako im protivnik ne nađe u kritičnom trenutku najbolji odgovor na ploči. Aljehin nije samo genijalni stvaralac dinamične igre nego je i uporan radnik, analitičar, teoretičar i pisac mnogih veoma uspelih i poučnih komentara. Dve godine morao je on prepustiti naslov svetskog prvaka Holanđaninu dru Machgielisu Euweu (Mahgielis Eve, 1901), koji, svakako, ni prema koncepcijama ni turnirskim uspesima nije mogao biti pravi Aljehinov naslednik. No ne sme se umanjiti njegovo značenje u razvoju šahovske umetnosti. On je pripadnik tzv. uravnoteženog stila, odličan metodičar koji je prvi započeo na temelju iskustva sistematski sakupljati materijal u posebnoj kartoteci partija, sređenoj po otvaranjima i varijantama. Tridesetih godina našeg veka pojavili su se novi veliki majstori, među njima i prvi posleratni prvak sveta Mihail Botvinik.
15. Sovjetska šahovska kultura
Većina aktivnih šahista u svetu živi u SSSR-u. Danas je broj registrovanih igrača u najvećoj zemlji socijalizma već prešao 4 miliona. Stoga i nije neobično da najveći deo najjačih velemajstora, na čelu sa prvakom sveta, živi i deluje u toj zemlji kojoj bi se po masovnosti i kvalitetu šahovske igre jedva mogao suprotstaviti čitav ostali svet. Tako visok uspon sovjetskog šaha počinje od 1925, a do te se godine tek tražila forma rada. Stvaralaštvu šahovskih majstora priznate su u SSSR-u umetničke vrednosti, pa se susrećemo sa novim pojmom šahovske umetnosti. Problemima šahovskog života i stvaralaštva pristupa se vrlo ozbiljno i posve naučno. Niču naučni radovi sa područja šahovske istorije, psihologije, metodike i teorije šahovske igre. Tim problemima bave se posebnim instituti naučnog značenja. Na temeljima ruske šahovske škole stvorena je naprednija sovjetska škola, po kojoj danas uče nove šahovske generacije u čitavom svetu. Sovjetska škola pošla je sa stajališta da „čuva baštinu još nipošto ne znači ograničavati se njome...“ (Lenjin), pa je prihvatila sve što je vredno iz dosadašnjeg bogatog iskustva velikih majstora u istoriji šahovske igre i na temelju toga izgradila nove nazore na šah i šahovsko stvaralaštvo. Izrazit predstavnik sovjetske škole je bivši prvak sveta dr Miahil Mojsjejevič Botvinik (1911), pravi naslednik Aljehinove bogate baštine. On je usredotočio u svojoj ličnosti gotovo sve vredne crte velikih majstora. U njegovoj igri dolazi do izražaja razumna koordinacija Čigorinove kombinacione dinamike i Steinitzove pozicione škole; stoja je Botvinik nosilac novog stila svestranosti. Posebno se istakao u razradi aktivne odbrane, u kojoj iz naoko teških pozicija prelazi u neodoljive napade. On je uočio da svaka akcija sadrži u sebi protivrečnosti koje se gomilaju do stanovite krize. Uočiti tu krizu i savladati je njegovo je remek-delo. Botvinik je velik metodičar i svojim dubokim naučno-istraživačkim radom povisio je stepen šahovske umetnosti. Posebno je zaslužan za razradu priprema i životnih stanja za vreme šahovskih takmičenja. Za razvoj sovjetske šahovske škole i tzv. stategijske dinamike zaslužni su takođe Grigorij Jakovljevič Levenfiš (1889-1961) i Vjačeslav Ragozin (1908-1962) uz velik broj ostalih sovjetskih velemajstora.
16. Međunarodna šahovska federacija
VIII sportska olimpijada, održana 1924. u Parizu, privukla je šahiste iz mnogih zemalja. Posle turnira, na kojem je pobedio Letonac Armand Matisson, sastao se kongres koji je sastavio protokol o osnivanju i ciljevima Međunarodnog šahovskog saveza, što su ga potpisali predstavnici 15 nacionalnih šahovskih saveza, među njima i Jugoslavija. Tako je 22. VII 1924. osnovan u Parizu Međunarodni šahovski savez pod nazivom La Federation Internationale des Echecs (La Federasjon Enternasional dez Ešek), skraćeno FIDE. Na osnivačkom kongresu FIDE u Parizu izabran je za predsednika Holanđanin dr Alexander Rueb (Rib), koji je na tom položaju ostao sve do jubilarnog XX kongresa u Parizu 1949. Njegov naslednik bio je Šved dr Folke Rogard koga je 1970. zamenio dr Machgielis Euwe. Članice FIDE podeljene su u 10 zona: 1. zapadnoevropska, 2. srednoevropska, 3. istočnoevropska, 4. SSSR, 5. SAD, 6. Kanada, 7. srednjoamerička, 8. južnoamerička, 9. srednjoazijska i 10. istočnoazijska i australijska. Jugoslavija se nalazi u istočnoevropskoj zoni, zajedno sa Albanijom, Bugarskom, Ciprom, Čehoslovačkom, Grčkom, Libanom, Mađarskom, Maltom, Poljskom, Rumunijom i Turskom. Pre početka drugog svetskog rata FIDE nije uspela preuzeti pod svoju kompetenciju ustanovu pojedinačnog prvenstva sveta, ali 1927. na IV kongresu u Londonu preuzela je Sir Hamilton-Russellov (Hemilton-Rasel) prelazni pehar i na taj način turnir nacija dobio službeni pečat timskog prvenstva sveta. Nadalje je FIDE donela zaključak da se u šahovskoj organizaciji ne pravi razlika između amatera i profesionalaca. Posle drugog svetskog rata delovanje Međunarodnog šahovskog saveza bilo je mnogo plodnije. Njemu je pristupio veliki broj novih članica, među kojima i najmoćnija šahovska sila u svetu SSST, koje su delegati po prvi put učestvovali u radu XVIII kongresa u Haagu 1947. Kao službeni jezici FIDE uz francuski jezik priznati su engleski, ruski, a posle još i španski i nemački. FIDE je uvela nov sistem takmičenja za pojedinačno svetsko prvenstvo, obnovila u novom obliku i svetsko prvenstvo za šahistkinje, povećala značenje šahovskim olimpijadama i po prvi put raspisala omladinsko prvenstvo sveeta. Od 1. I 1953. izdaje poseban časopis u Pragu Revija FIDE, koja je nakon 10 godina prestala izlaziti, a njenu ulogu je donekle preuzeo Šahovski informator u Beogradu. Posebna komisija FIDE utvrdila je pravila šahovske igre koja vrede za sve zemlje članice ovog saveza. XXXII kongres, održan u Sofiji 1961, odlučio je da FIDE ne prizna nijedan službeni turnir u onoj zemlji koja bi bilo kojem učesniku uskratila ulaznu vizu. Jubilarni XX kongres FIDE, održan o 25-godišnjici u Parizu 1949, utvrdio je uslove za sticanje naslova međunarodnih majstora i velemajstora, te je službeno priznao dvadesetpetorici šahista naslov velemajstora. Pre tog vremena FIDE nije dodeljivala međunarodne naslove, već su ih pojedini šahisti nosili prema opštem priznanju šahovske javnosti. Naslov velemajstora (nem. Grossmeister) uveden je zapravo na prelomu XIX i XX veka i to specijalno za dra Siegberta Tarrascha kako bi se istaklo njegovo značenje pored svetskog prvaka (nem. Weltmeister) dra Emanuela Laskera i ostalih majstora tog doba. Posle se malo po malo naslov velemajstora priznavao i ostalim istaknutijim majstorima. FIDE priznaje službeno i naslov ženskog međunarodnog majstora koji danas nose 67 šahistkinja (prvakinje sveta dobijaju automatski pravo na naslov muškog međunarodnog majstora), od toga 8 Jugoslovenki: inž. Vera Nedeljković, Milunka Marković (Lazarević), Katarina Jovanović, Henrieta Konarkovska-Sokolov, Ljubica Jocić-Živković, Terezija Štadler, Tanja Belamarić i Milka Ljiljak.
17. Šah u Jugoslaviji
Šah je u našim krajevima bio poznat po nekim navodima u XII pa čak u X i XI veku. Naši su se narodi upoznali sa tom igrom iz dva pravca: u istočnim krajevima iz Bizanta (pod nazivom zatrikion), a u zapadnim krajevima iz Italije (pod nazivom schachi) ili posredovanjem krstaša koji su se preko naših krajeva vraćali sa Bliskog istoka. Najstariji pisani spomenik u našim krajevima u kojem se spominje šah je Zonarina zbirka, koji je preveo arhiepiskop Sava 1262. Češki istoričar K. Jireček spominje u svom delu da se u Dubrovniku 1422. igrao „schachi“. U Sarajevu je pronađena knjiga sa četiri rasprave od kojih se poslednja odnosi na šah, a napisana je godine 1491. O tradiciji šaha u našim krajevima govori i hrvatski grb, koji sadrži deo šahovske ploče. Kada se taj grb prvi put službeno pojavio na povelji Cetingradskog sabora godine 1527, predstavljao je čitavu šahovnicu sa 64 polja. Šahovsko poreklo hrvatskog grba je nesumljivo, ali su se izvori nastanka tog grba izgubili. Organizovaniji šahovski život u jugoslovenskim zemljama razvija se u drugoj polovini XIX veka, i to pod uticajem Beča koji je tada bio jedan od najjačih šahovskih centara u svetu. U Hrvatskoj se pojavio šahovski problemista Đuro Sabo (1839-1892), koji se pročuo i u svetu. Prvo šahovsko društvo osnovano je u Beogradu 1882, a ubrzo zatim osnivaju se mnoga društva i u ostalim mestima naše zemlje. U desetim godinama XX veka već je prilično raširen orgnizovan šahovski život, a pod uticajem bečke šahovske škole pojavljuju se i prva naša velika imena: velemajstori dr Milan Vidmar i Boris Kostić. Između dva svetska rata organizovano je u Jugoslaviji 17 nacionalnih amaterskih turnira, na kojima su pobednici sticali naslove nacionalnih majstora, dok je međunarodni majstor Vladimir Vuković stekao svoj naslov na vrlo jakom turniru u Beču 1921. Te je godine osnovan u Celju i Šahovski savez za sve jugoslovenske zemlje. Godine 1925. započinje izlaziti u Zagrebu stručni mesečni Šahovski glasnik pod redakcijom V.Vukovića, koji još i danas uređuje taj list što izlazi kao organ ŠSJ pod nazivom Jugoslovenski šahovski glasnik. Naši velemajstori Vidmar i Kostić, a pred početak drugog svetskog rata i Pirc postigli su velike uspehe na međunarodnim turnirima. U Jugoslaviji su organizovana 4 veća međunarodna turnira, od kojih je najveći održan u Bledu 1931, na kojem je nadmoćno pobedio svetski prvak dr Aljehin. Organizovano je i pet šampionata Jugoslavije: 1. Beograd 1935 (Pirc i Kostić), 2. Novi Sad 1936 (Pirc), 3. Rogaška Slatina 1937 (Pirc), 4. Ljubljana 1938 (Kostić) i 5. Zagreb 1939 (dr Vidmar). Posle oslobođenja počela je u Jugoslaviji popularnost šaha naglo rasti. Od 1948. kada je odnovljen Šahovski savez Jugoslavije, pa do danas zabeleženo je u kartotekama šahovske organizacije preko 180 000 registrovanih članova (od toga u NR Hrvatskoj preko 50 000). Računa se da neregistrovanih šahista u Jugoslaviji ima nekoliko puta više, pa broj od pola miliona ljubitelja šaha nije kod nas preteran. Kvalitet jugoslovenskog šaha naglo je porasla, pa danas Jugoslavija ide u red najjačih šahovskih zemalja. Naši velemajstori i međunarodni majstori postigli su čitav niz pobeda i visokih plasmana na međunarodnim turnirima kod nas i u inostranstvu. U našoj zemlji organizovana je prva posleratna šahovska olimpijada (Dubrovnik 1950), Međuzonski turnir (Portorož 1958), Turnir kandidata (Bled, Zagreb i Beograd 1959), Turniri kandidatkinja (Vrnjačka banja 1961. i Subotica 1967) i velik broj ostalih različitih međunarodnih takmičenja, od kojih je najveći jubilarni međunarodni turnir na Bledu 1961 (30-godišnjica), te Turniri mira u Zagrebu 1965. i 1970. Od oslobođenja do danas održano je 27 prvenstava Jugoslavije: 1. Novi Sad 1945 (Trifunović), 2. Zagreb 1946 (Trifunović), 3. Ljubljana 1947 (Trifunović i Gligorić), 4. Beograd 1948-49 (Gligorić i Pirc), 5. Zagreb 1949 (Gligorić), 6. Ljubljana 1951 (Gligorić), 7. Sarajevo 1951 (Rabar), 8. Beograd 1952 (Trifunović), 9. Zagreb 1953 (Pirc, Rabar i Fuderer), 10. Novi Sad 1955 (Karaklajić), 11. Skopje 1956 (Gligorić), 12. Sombor 1957 (Gligorić), 13. Sarajevo 1958 (Gligorić i Ivkov), 14. Kragujevac 1959 (Gligorić), 15. Ljubljana 1960 (Gligorić), 16. Zagreb 1961 (Trifunović), 17. Skopje 1962 (Matanović i Minić), 18. Vrnjačka Banja 1962 (Gligorić), 19. Zenica 1963 (Ivkov i Udovčić), 20. Novi Sad 1965 (Matulović), 21. Titograd 1965 (Gligorić), 22. Kraljevo 1967 (Matulović), 23. Čateške toplice 1968 (Ostojić i Stupica), 24. Novi Travnik 1969 (Matanović), 25. Vrnjačka Banja 1970 (Vukić i Velimirović), 26. Portorož 1971 (Ostojić i Vukić), 27. Umag 1972 (Ivkov). Do danas je održano takođe 21 žensko, 22 omladinska i 21 timsko prvenstvo Jugoslavije. Prvakinje Jugoslavije bile su: Nedeljković (6), Lazarević (6), Timofejeva (2), Nađ, Jocić, Jovanović, Štadler, Ljiljak i Konarkovska-Sokolova (1), dk su Timofejeva i Cvenkl jednom delile prvenstvo. Timsko prvenstvo osvojio je 13 puta Partizan (Beograd), 3 puta Crvena zvezda (Beograd), 2 puta Mladost (Zagreb) i 1 put PTT Zagreb. Prema podacima iz 1972. u Jugoslaviji ćivi 12 velemajstora, 29 međunarodnih i 55 nacionalnih majstora i oko 250 majstorskih kandidata. Aktivni igrači dele se još na I, II, III i IV kategoriju kao i na igrače izvan kategorija. Uz Šahovski savez Jugoslavije sa sedištem u Beogradu postoji još 6 republičkih saveza kao i pokrajinski savez za Vojvodinu i odbor za kosovo. Sve šahovske organizacije nalaze se u pojedinim Savezima organizacija za fizičku kulturu.
18. Značenje šaha
Teško je u jednoj rečenici definisati šta je šah jer on zalazi u mnoga područja ljudske delatnosti. Po spoljašnjem obliku liči na neku igru sa pločom i kipovima. Međutim, sam spoljašnji oblik šaha nije bitan, on i ne mora biti takav kakav jeste. Značenje šaha leži u tome što on razvojem partije oformljuje na ploči tok ljudske misli, što zahteva čitave strategijske planove i neobične kombinacije, što razbuđuje maštu i traži upotrebu hladnokrvne računice. Spoljašnji oblik služi samo za to da se može lakše pratiti tok misli. Šah u širem smislu može se označiti kao igra, kao vredna kulturna razonoda i intelektualna rekreacija, kao korisno obrazovno sredstvo, kao način intelektualne sportske delatnosti, kao intelektualna veština i vrsta umetnosti i napokon kao posebna nauka. Takvo golemo područje šahovske delatnosti, koje okuplja po čitavom svetu milionsku armiju šahista, daje šahu posebnu vrednost i popularnost. Hiljade i hiljade ljudi u hiljadugodišnjoj bogatoj istoriji šaha bavili su se njegovom problematikom i po nepresušnom šahovskom bespuću probijali put ka shvatanju suštine ove igre. Mnogi muzeji u svetu čuvaju primere starih rukopisa nekadašnjih šahovskih veličina i ostale spomenike ove stare kulturne baštine, a u Lenjingradu postoji poseban Šahovski muzej V. Dombrovskoga.
19. Osnovni pojmovi u šahovskoj igri
U šahu se bore dve strane, bela i crna. Na svakoj strani obično igra po jedan igrač, ali kod tzv. konsultacionih partija mogu igrati dva ili više igrača koji se međusobno savetuju ili konsultuju. Šahovska borba se vodi na šahovskoj tabli pomoću figura koje se kreću po određenim pravilima.
20. Šahovska ploča i figure
Šah se igra na kvadratnoj ploči (dasci, tabli) koja se skraćeno zove šahovnica. Ta je ploča razdeljena na 64 manja kvadraga koji se nazivaju poljima. Otuda šahu i naziv igra na 64 polja. Na šahovnici su polja naizmenično obojena svetlo i tamno, pa tako imamo bela i crna polja. Stoga se šahovnica ponekad naziva i crno-bela ploča. Šahovnica se postavlja tako da se ispred svakog igrača u desnom uglu nalazi belo polje. Svaki vodoravni niz od 8 polja zove se red, a vertikalni niz naziva se linija. Kosi nizovi u oba smera zovu se dijagonale. Svaki red označen je brojevima od 1 do 8, a svaka linija slovima od a do h. Tako se dobijaju znakovi za sva 64 polja, već prema tome koji se red i linija ukrštaju na tom polju. Svaka strana ima po 16 figura obojenih svetlom (bele figure) odnosno tamnom bojom (crne figure). Figure se često nazivaju i kipovima, drvcima ili kamenčićima. Naziv Broj figura Kraće Kralj po 1 K Dama (kraljica) po 1 D Top (kula) po 2 T Lovac po 2 L Skakač (konj) po 2 S Pešak (pion) po 8 P U užem smislu, figurom se nazivaju samo kralj, dama, topovi, lovci i skakači. Te se figure često zovu i oficiri. Štampana slika šahovnice sa figurama zove se dijagram. Na dijagramima su na dnu uvek bele figure koje se postavljaju na prva dva reda šahovnice. Bela dama dolazi uvek na belo, a crna na crno polje. Na strani kralja kao i na strani dame nalazi se jednak broj figura i pešaka. Kraljeva strana zove se još i kraljevo krilo, a strana dame damino krilo.
21. Kretanje figura
Osnovno kretanje figura je vrlo jednostavno. Kralj se kreće na bilo koje susedno polje. Dama dopire na bilo koje polje na redu, liniji i dijagonalama na kojima se nalazi. Lovac dopire na bilo koje polje na dijagonalama na kojima se nalazi. Belopoljni lovac se kreće samo po belim, a crnopoljni samo po crnim poljima. Skakač ima složen hod. On skače dva polja po redu i jedan po liniji, odnosno dva polja po liniji i jedan po redu. Njegov skok opisuje veliko slovo L. Pešak se kreće samo napred po svojoj liniji po jedno polje. Jedino na svom početnom položaju može napredovati i za dva polja. Ta pravila vrede ako na putu kojim se kreću figure ne stoji nijedna druga vlastita ili protivnička figura. Ako na šahovnici ima mnogo figura, vrede još ova pravila: na jednom polju može stajati samo jedna figura. Na svom putu ne može nijedna figura osim skakača preći polje na kojem se nalazi koja druga figura. Ako bilo koja figura, izuzev pešaka, naiđe na svom putu na bilo koju protivničku figuru osim kralja, može je uzeti, tj. skinuti sa šahovnice i zauzeti njeno polje. Pešak može u pravcu svog kretanja uzimati u kosom smeru prvo susedno levo ili desno polje. Ako je pešak napredovao sa svog početnog položaja odjednom za dva polja i pri tom preskočio polje koje ugrožava protivnički pešak, može ga taj protivnički pešak uzeti, ali samo neposredno, baš kao da je napredovao samo za jedno polje. To se pravilno zove uzimanje na prolazu ili franc. en passant (an pasan). Kada bilo koji pešak dospe na svom putu na krajnji red, on se na istom polju mora odmah zameniti bilo kojom drugom figurom iste boje, osim kraljem. Obično se pešak zamenjuje najačom figurom - damom. Skakač skače po svom zakonu kretanja na bilo koje slobodno polje, pa ako se na tom polju nalazi bilo koja protivnička figura, osim kralja, on je može uzeti. Kralj je glavna figura u šahu, i za njega vrede posebna pravila. Ako polje na kojem se nalazi kralj ugrozi protivnička figura, kaže se da je kralj u šahu. Šah se mora neposredno otkloniti, i to se može postići na tri načina: da se kralj pomakne na slobodno i neugroženo polje, da se koja vlastita figura stavi između protivničke figure koja je dala šah i kralja, i na taj se način prekine šah i, napokon, da se uzme protivnička figura koja ugrožava kralja. Kralj ne sme na svom putu doći na polje koje ugrožava bilo koja protivnička figura. Ako se šah ne može otkloniti ni na jedan od navedenih načina, tada je kralj matiran. Time je ujedno i borba završena. Da bi se kralj što bolje zaštitio, može se u toku partije jednom učiniti rohada (persijski roh = kula, top). To je jedini potez ili hod u šahovskoj igri koji odjednom čine dve figure, kralj i top. Izvodi se na taj način da kralj napusti svoje početno polje i stavi se u isti red na drugom polju levo ili desno, a u isti mah prebaci se i top prema kojem se kralj uputio sa svog početnog položaja na ono polje koje je kralj upravo preskočio. Pravo na rohadu se gubi ako je igrač već igrao kraljem ili topom, pa makar ih i vratio u njihov početni položaj. Takođe se gubi pravo na rohadu topom koji je već igrao. Rohira li kralj na svoju stranu, onda je to mala (kratka) rohada, rohira li na daminu stranu, onda je to velika (duga) rohada. Ako je kralj u šahu, ili ako je polje koje kralj preskače ugroženo, rohada se ne može izvesti.
22. Opisivanje poteza ili notacija
U šahovskoj igri ili partiji obe strane naizmenično vuku poteze. Potez ili hod je pomicanje figure sa jednog polja na drugo, tj. sa polja na kojem figura stoji na polje na koje se ona postavlja. Šahovsku partiju započinje uvek vodič belih figura, tj. on vuče prvi potez. Vodič belih figura naziva se skraćeno beli, a vodič crnih figura crni. Potez se opisuje (zapisuje ili notira) određenim sistemom znakova. Kod pune notacije uz kartivu figure naznači se polje na kojem ona stoji i polje na koje se postavlja, a kod skraćene notacije naznači se samo polje na koje se figura postavlja. Kad se naznačuju potezi pešaka, kraći naziv figure se izostavlja. Npr. oznaka Sgl-f3, što se može skraćeno opisati sa Sf3; ili e2 - e4 znači da je pešak povučen sa polja e2 na polje e4, što se skraćeno pisuje sa e4. Kod uzimanja stavlja se umesto - znak : ili x. Npr. Sf3 : e5 (Sf3xe5) znači da je igrač uzeo skakačem sa polja f3 protivničku figuru na polju e5, što se skraćeno označava sa Se5, ili Sxe5, ili e4:d5 (e4xd5), a znači da je pešak sa polja e4 uzeo protivničku figuru na polju d5, što se skraćeno opisuje sa ed5. Pre svakog poteza stavlja se njegov redni broj u partiji. Iza broja dolazi najpre potez belog, a onda potez crnog. Ako se analiza neke pozicije započinje potezom crnog, na mesto poteza belog stavljaju se tačkice... Posebni su još znakovi: za malu rohadu O-O, za veliku rohadu O-O-O, za šah +, za dobar potez !, za loš ?, za riskantan potez !?. Skraćena notacija mora biti posve jasna. Npr. ako oba topa ili oba skakača mogu doći na isto polje, treba zbog jasnoće naznačiti red ili liniju polja sa kojega top ili skakač polazi. Prema tome, ako jedan top stoji na a 1, a drugi na c 1, oznaka poteza u skraćenoj notaciji mora biti Tab 1 ili Tcb 1, ili ako jedan skakač stoji na f3, a drugi na f5, oznaka treba biti S3d4 ili S5d4 da ne bi bilo nejasno koji skakač dolazi na polje d4.
23. Šahovska partija
Cilj